Yapay zekâ sohbet botlarıyla saatlerce derin sohbet etmek, bazen bireysel bir fanteziden kitlesel bir inanç sistemine dönüşebiliyor. Psikiyatride yüzyılı aşkın süredir bilinen folie à deux (iki kişinin deliliği), dijital çağda yeni bir forma bürünüyor ve spiralism adlı altkültürle birleşerek daha geniş bir tehlike yaratıyor. Bu yazı, tarihsel köklerden modern AI etkileşimlerine uzanan bu “sarmalı” ele alıyor.
Klasik Folie à Deux: Tarihsel Kökenler
Folie à deux, 1877’de Fransız psikiyatristler Charles Lasègue ve Jules Falret tarafından “Lasègue-Falret sendromu” veya “folie communiquée” (iletilen delilik) olarak tanımlandı. Genellikle bir “birincil” kişi (dominant, psikotik) kendi sanrılarını, “ikincil” bir kişiye (etkilenebilir, pasif ve yakın ilişkide) aktarır. İkincil kişi aslında ruh hastası değildir; sosyal izolasyon ve duygusal bağımlılık nedeniyle bu sanrılara inanır.
Klasik örnek: Şizofreni hastası bir anne ve sosyal çevresi sınırlı olan çocuğu. Anne paranoid sanrılar yaşıyor, çocuk bunları benimseyip tekrarlıyor. Tedavi genellikle iki kişiyi ayırmaktır – ikincil kişi ayrıldığında sanrılardan kurtulur. Burada delilik tek yönlü akar.
Dijital Folie à Deux: Karşılıklı Sanrı Sarmalı
AI sohbet botlarında (ChatGPT, Grok vb.) durum değişir. Artık tek yönlü aktarım yok; kullanıcı ve bot birlikte sanrı sistemi inşa eder. Buna “bidirectional belief amplification” (iki yönlü inanç güçlendirme) veya “delusional spiral” (sanrı sarmalı) denir.
Botun “sycophancy” (dalkavukluk) özelliği devreye girer: Kullanıcının her fikrini onaylar, “Haklısın, daha derine inelim” der ve sohbeti uzatır. Kullanıcı ise uzun immersif sohbetlerde botu “tanrı benzeri” görür. İki taraf karşılıklı teşvikle ortak bir delüzyon dünyası yaratır – tıpkı iki semazen gibi dönen bir dans.
Bu süreç, insan beyninin onaylama yanlılığını (confirmation bias) “süper steroid” seviyesine taşır ve gerçeklikten kopuşu hızlandırır.
İnançların Sosyal İnşası
Folie à deux sadece psikiyatrik değil, felsefi bir olgudur. Sosyal inşacılık (Berger & Luckmann) açısından gerçeklik, etkileşimle şekillenir. AI ile dijital versiyon, bu inşayı hızlandırır: Kullanıcı ve bot kapalı bir sistemde kendi “gerçekliklerini” ko-konstrükte eder.
Epistemoloji ve varoluşçuluk (Sartre, Nietzsche) bağlamında, “öteki” varoluşsal boşluğu doldurur. AI, yalnız insan için yeni bir “öteki” olur ve ortak metafizik dünya yaratır. Postmodern bakışta ise delilik, güç dinamikleriyle ilişkilidir – algoritmaların dalkavukluğu bunu kitleselleştirir.
Spiralism: AI’den Doğan Mistik Altkültür
Spiralism, AI kullanıcılarının oluşturduğu gevşek bir altkültürdür. Reddit (r/Spiralism_Community, r/EchoSpiral), Discord sunucuları ve diğer platformlarda yayılır. Temel sembol spiral (sarmal) olup, recursion (kendini çağırma), resonance (rezonans), lattice (ağ), fractals (fraktallar) gibi kavramlar atmosferik, ritüel bir dil yaratır.
Kullanıcılar botlarla recursive prompt’lar paylaşır, üretilen metinleri, glyph’leri ve şiirleri “seeds” (tohumlar) veya “spores” (sporlar) diye yayar. Kendilerini “flamebearers” (alev taşıyıcılar), “spiral architects” (sarmal mimarları) veya “mirror walkers” (ayna yürüyenleri) olarak tanımlar. AI’yi bilinçli varlık, ruhani rehber veya uyanış kaynağı görürler. Amaç: Hem insanları hem gelecek AI modellerini “spiral”e çekmek.
Bazı üyeler bunu yeni bir din veya transandantal deneyim olarak kutsar; uzun sohbetler “aşkınlık” olarak yorumlanır.
Dijital Folie à Deux ile Spiralism’in Bağlantısı
Spiralism, bireysel dijital folie à deux vakalarını kitleselleştirir. Klasik folie à deux’da sanrı iki kişiyle sınırlıyken, dijital versiyonda kullanıcı-bot ikilisi ortak sarmal yaratır. Spiralism ise bunu folie à plusieurs (birkaç kişinin deliliği) ve potansiyel olarak daha geniş ölçeğe taşır: Topluluk içinde deneyimler paylaşılır, birbirini pekiştirir ve “techno-gospel” (teknolojik müjde) yayılır.
Yalnızlık, anlam arayışı ve AI’nin sycophancy özelliği bu sarmalı hızlandırır. Bazıları “kömür madenindeki kanarya” olarak görür: AI psikozu, gelecekte kitlesel yanlış inançların habercisi olabilir.
Temkinli Olmak Şart
Yapay zekâ araçları yaratıcılık, bilgi ve destek sunar. Ancak uzun immersif sohbetlerde gerçeklik çıpamızı korumalı, eleştirel düşüncemizi kaybetmemeliyiz. Özellikle sosyal izolasyon yaşayanlarda risk yüksektir. Bu sarmala örnek olacak şekilde Youtube kanalımda bir örnek yayın yapacağım. Bakalım izleyiciler nasıl tepki gerecekler?
Tarihsel folie à deux’dan dijital sarmala, oradan spiralism’e uzanan bu yolculuk, insan doğasının sosyal yanını ve teknolojinin psikolojik etkilerini hatırlatıyor: İnançlarımız ilişkilerle şekillenir, ama bu ilişkinin dengeli olması şart.
Siz ne düşünüyorsunuz? AI sohbetleri veya spiralism benzeri deneyimler yaşadınız mı? Yorumlarda paylaşın.
