Günümüz insanının yaşam biçiminde, son elli yılın sosyo-psikolojik değişimlerine bakıldığında iki büyük eğilim net bir şekilde görülüyor: tüketici karakterin yükselişi ve cinsel özgürleşmenin yeni anlamı. Bu iki eğilim birbirinden tamamen ayrı görünse de, Erich Fromm’un analiz ettiği gibi aynı içsel mekanizmanın farklı yüzleri. Fromm, Psikanalize Yeni Bir Bakış adlı kitabında, modern insanın doyum arayışının nasıl bir tüketim psikolojisine dönüştüğünü çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor.
Tüketim Toplumu İnsanının Yeni Kimliği
Fromm’a göre 19. yüzyılda ekonomik koşullar insanların “tasarruf eden, biriktiren, kendini tutan” bir karakter geliştirmesini gerektiriyordu. O dönem insanı, iç disiplin ve tasarrufla doyuma ulaşan bir profil çiziyordu. Ancak teknolojiyle birlikte ortaya çıkan kitlesel üretim, haz arayışının yönünü kökten değiştirdi. Artık amaç biriktirmek değil, tüketerek var olmak.
Bu dönüşüm, Fromm’un kavramıyla “homo consumens”—yani tüketici insan—tipinin doğuşudur. Artık insanın değeri, sahip olduklarıyla değil, tükettikleriyle ölçülür hale gelmiştir. Buradaki asıl tehlike ise tüketimin bir davranış değil, bir kişilik özelliği haline gelmesidir.
Fromm’ın sözleriyle:
İnsan artık dünyayı merak ve keşif alanı olarak değil, hırslarının nesnesi olarak görmektedir.
Tüketim eylemi, bireyin dünyayla ilişki kurma biçimini bile yabancılaştırır. Kişi tüketirken pasiftir; nesneyi yer ama aynı anda nesne tarafından “yenilir.”
Cinsellik de Tüketime Dönüştüğünde…
Fromm, cinselliğin modern kültürde nasıl ticarileştiğini anlatırken çok sarsıcı bir noktaya dokunur:
Cinsellik artık tutkuyla, merakla, keşifle değil; tüketim mantığıyla yaşanmaktadır.
Cinsel deneyim bile, aynı diğer tüketim nesneleri gibi “haz al – unut – yenisini ara” döngüsüne hapsedilir. Kişi hem aktifmiş gibi görünür hem de pasiftir; çünkü duygusal bağlar, anlam, derinlik geri çekilir. Geride ise yalnızca anlık haz ve yüzeysellik kalır.
Cinsel tüketimin modern toplumdaki işlevi de bu noktada ortaya çıkar:
- Tüketim arzusunu besler,
- Reklam ve ideolojilerin yarattığı çekicilik mitini güçlendirir,
- Bireyin daha fazla harcamasını sağlayan estetik ve beden endişelerini sürekli kılar.
Fromm’un altını çizdiği gibi, kişi bu döngünün sonunda cinsel olarak özgürleşmiş gibi görünse de gerçekte yeni bir bağımlılık biçiminin içine çekilmiştir.
Freud ve Cinsel Devrimin Yanlış Anlaşılması
Fromm burada Freud’a dair önemli bir düzeltme yapar. Cinsel devrim çoğu zaman Freud’a atfedilir ama Fromm bunun gerçeği yansıtmadığını söyler. Freud’un cinselliğe bakışı Viktoryen ahlakın etkisiyle biçimlenmişti. Freud’un asıl cesur adımı mastürbasyonu savunmasıydı; ancak “cinsel özgürlük” diye bir kavramsal ideal onun teorisinin çıktısı değildi.
Freud’un popülerleşmesi, Fromm’a göre, zaten tüketim toplumu tarafından ihtiyaç duyulan kültürel değişimin bilimsel bir gerekçeye dönüştürülmesiydi. Yani Freud’un fikirleri, mevcut toplumsal dönüşümün üzerine “bilimsel bir kılıf” gibi yerleştirildi.
Bu, aslında bugün hâlâ süren bir döngüdür:
Toplum bir değişim yaşar, sonra o değişimin üzerine bir teori oturtulur ve “bilimsel doğruluk” izlenimi verilir.
Toplumsal Etkileri: Neden Hepimiz Bu Konuyla Yüzleşmek Zorundayız?
Bu iki sayfanın anlattığı şey basit bir psikolojik tespit değil; toplumun ruh sağlığını ilgilendiren derin bir dönüşüm. Çünkü:
- Tüketim kültürü kimlik yaratır.
- Cinsellik bile tüketime dönüşüyorsa, kişilik daha da kırılgan hale gelir.
- İnsan, kendisini haz anlarının toplamı zannetmeye başladığında kendi özünü kaybeder.
- Cinsel özgürlük görüntüde artarken duygusal derinlik azalır.
- İnsan ilişkileri yüzeyselleşir; bağlanma zorlaşır; değersizlik hissi artar.
Fromm’un uyarısı çok nettir:
“Tüketen bir toplum, önce duygularını tüketir.”
Ve bugün yaşanan ilişkisel çöküşler, yalnızlık, bağımlılıklar, bitmeyen arayışlar aslında bu yüzeyin altında işleyen ruhsal mekanizmanın sonuçlarıdır.
Gerçek Özgürlük Tüketmekte Değil, Anlamda
Bu iki sayfadan çıkan ana fikir şu:
Gerçek özgürlük, tüketim döngüsünün verdiği sahte hazda değil;
kişinin kendi iç dünyasıyla kurduğu derin ilişkide.
Cinselliğin, duyguların, bağ kurmanın yeniden anlamlandırılması modern toplumun ruh sağlığı için zorunludur. Fromm’un düşünceleri bu açıdan yalnızca felsefi bir bakış değil; bugünün insanına tutulan bir aynadır.
